Vì sao quyền riêng tư quan trọng.
Bạn đóng cửa khi đi vệ sinh. Bạn không kể với ngân hàng về sức khỏe của mình, cũng không kể với bác sĩ về tiền bạc. Không ai gọi đó là giấu giếm. Vậy mà hễ nhắc tới chuyện bị theo dõi, có thể sẽ có người nói: “Tôi không có gì phải giấu.” Người nói câu ấy thường có một ý hợp lý. Nếu bạn không làm gì sai, hồ sơ ghi lại những việc bạn làm không thể làm hại bạn, nên để người khác xem thì bạn cũng chẳng mất gì. Lối nghĩ đó giả định ba điều: hồ sơ của bạn chỉ nói lên những gì bạn nghĩ là chúng nói, người đọc chúng sẽ đọc một cách công bằng, và hồ sơ sẽ nằm yên ở chỗ bạn để chúng.
Quyền riêng tư quy định ai được đọc hồ sơ
Bất cứ ai cầm qua một tấm bưu thiếp cũng đọc được nó. Một lá thư dán kín thì mang theo một quy tắc về việc ai được mở. Quyền riêng tư giống như chiếc phong bì. Nó đặt ra điều kiện: ai được xem một hồ sơ, để làm gì, trong bao lâu, và được ai cho phép.
Bỏ phiếu kín cũng dựa trên ý ấy. Một lá phiếu mà người khác nhìn thấy được thì có thể bị mua, hoặc bị trừng phạt. Lối lập luận đó là một phần lý do khiến buồng bỏ phiếu có tấm rèm.
Lập luận “không có gì phải giấu” chỉ nhìn vào những gì có trong hồ sơ. Một danh sách giờ giấc, địa điểm và các lần mua sắm có thể chẳng có gì khiến bạn ngượng, mà vẫn đáng tiền với những người sẽ chẳng bao giờ gặp bạn. Chuyện gì xảy ra sau đó tùy vào ai là người đọc danh sách ấy.
Những chi tiết bình thường có thể chỉ ra đúng một người
Một biểu mẫu hỏi mã bưu chính, ngày sinh và giới tính của bạn. Chẳng thông tin nào trong số đó có vẻ là bí mật.
Mỗi thông tin lại thu hẹp đám đông. Hãy bắt đầu từ tất cả những người có cùng mã bưu chính với bạn, giữ lại những ai trùng ngày sinh, rồi giữ lại những ai cùng giới tính. Dựa trên số liệu điều tra dân số của một quốc gia lớn, các nhà nghiên cứu ước tính rằng ba thông tin ấy gộp lại chỉ ra đích xác gần hai trong ba người. Việc đó không cần đến một cái tên nào. Một danh sách thứ hai có ghi tên có thể nối kết quả trùng khớp ấy với một con người cụ thể. Vì vậy, khi nghe nói một bộ hồ sơ đã được ẩn danh hóa, bạn có thể hỏi xem nó còn giữ mã bưu chính, ngày sinh và giới tính hay không.
Một hồ sơ còn có thể gợi ra cả những điều bạn chưa từng đưa vào. Trong một nghiên cứu, chỉ dựa vào những trang người dùng đã bấm thích, một mô hình đoán xu hướng tính dục, tôn giáo và quan điểm chính trị của họ đúng hơn hẳn so với đoán ngẫu nhiên. Trong số người dùng đồng tính, chưa tới một trong hai mươi người từng bấm thích một trang nói rõ về chủ đề đồng tính, nên với phần lớn họ, mô hình chỉ có những trang khác để dựa vào. Một phỏng đoán tốt hơn ngẫu nhiên vẫn có thể sai với bất kỳ người cụ thể nào, và dù vậy vẫn có thể có người hành động dựa trên nó.
Người đọc hồ sơ quyết định nó có nghĩa gì
Hãy hình dung mọi lần bạn tìm kiếm trong năm ngoái được in ra, không kèm một lời giải thích nào, rồi để lại trên bàn của sếp, của người nhà và của bạn bè bạn. Triệu chứng bạn tra cứu giúp một người bạn giờ đọc lên cứ như là của chính bạn. Không dòng nào trên những trang ấy là phạm tội.
Lập luận ấy giả định một cách đọc công bằng, một cách đọc nhận ra bạn vô tội và để bạn yên. Hồ sơ ghi lại bạn đã mua gì, đã đi đâu, đã gọi cho ai, và thường bỏ sót lý do.
Đôi khi, người đọc hồ sơ có mục đích riêng của họ. Trong một cuộc chiến vào thập niên 1940, những câu trả lời trong cuộc điều tra dân số, vốn được cung cấp với lời hứa giữ bí mật, đã giúp một chính phủ tìm ra nơi sinh sống của những gia đình có chung một nguồn gốc dân tộc. Những gia đình ấy bị buộc phải rời bỏ nhà cửa. Những câu trả lời ấy được đưa ra để đếm người. Chúng đã bị dùng để tìm người.
Hồ sơ có thể còn đi tiếp sau khi rời tay bạn
Nếu bạn thấy bị người khác nhìn vào cũng chẳng sao vì mình không làm gì sai, thì bạn đang đặt cược vào người đang giữ hồ sơ của bạn hôm nay. Đặt cược như vậy có thể là hợp lý. Cũng chính những hồ sơ ấy, sang năm có thể đã ở một nơi khác. Một công ty giữ chúng có thể bị bán đi, cùng toàn bộ hồ sơ. Một đạo luật mới có thể thay đổi điều gì bị coi là sai.
Trong đại dịch, dữ liệu đăng ký (check-in) khi vào các địa điểm được thu thập để chống lại một loại virus, kèm lời hứa sẽ không dùng vào việc gì khác. Về sau, cảnh sát ở hơn một quốc gia đã dùng một phần dữ liệu ấy.
Hồ sơ về con người cũng được rao bán. Theo một báo cáo, 37 bên môi giới dữ liệu được đề nghị cung cấp dữ liệu về những người có vấn đề sức khỏe tâm thần. Mười một bên sẵn lòng bán.
Khi một công ty xét nghiệm gen phá sản, một tòa án đã chấp thuận việc bán dữ liệu di truyền của khách hàng công ty đó cùng với phần còn lại của doanh nghiệp. Trước khi gửi mẫu, bạn có thể đọc xem dịch vụ nói dữ liệu của bạn sẽ ra sao nếu công ty bị bán.
Các nhà nghiên cứu đã dùng một mô hình để ước tính rằng khi một cơ sở dữ liệu ADN bao phủ khoảng 2 phần trăm một cộng đồng dân cư, gần như bất kỳ ai trong cộng đồng ấy cũng có một người họ hàng chung kỵ (đời cha mẹ của cụ), tức anh chị em họ bậc ba, hoặc gần hơn, nằm trong cơ sở dữ liệu đó. Giả sử bạn chưa từng gửi mẫu nào. Một người anh em họ của bạn thì có.
Theo dõi mọi người có thể chẳng giúp thêm bao nhiêu để tìm ra số ít
Những người ủng hộ việc theo dõi mọi người nói rằng ai có ý định gây hại thì cần bị tìm ra, còn người không làm gì sai thì cũng chẳng mất bao nhiêu khi bị xem xét. Họ đúng khi nói rằng mối nguy cần được tìm ra. Có những hoạt động giám sát có mục tiêu và đúng luật, xuất phát từ một lý do để xem xét một người cụ thể, và chúng có thể hữu ích. Điều kém rõ ràng hơn là việc thu thập hồ sơ của tất cả mọi người thêm được gì, và những người còn lại phải trả giá ra sao.
Hai cuộc rà soát riêng rẽ đã xem xét một chương trình thu thập nhật ký cuộc gọi của hàng triệu người. Một hội đồng giám sát không biết có trường hợp nào mà chương trình đã trực tiếp giúp phát hiện một âm mưu khủng bố chưa ai biết, hay ngăn chặn một vụ tấn công. Một nhóm chuyên gia rà soát nhận thấy những gì chương trình đóng góp không thiết yếu cho việc ngăn chặn tấn công, và lẽ ra cũng có thể thu được kịp thời bằng các lệnh tòa nhắm vào đối tượng cụ thể.
Hãy hình dung một triệu người, trong đó mười người có ý định gây hại, và một phép sàng lọc cho kết quả đúng 99 lần trong 100 với mỗi người. Nó sẽ đánh dấu khoảng mười nghìn người vô tội, cùng với gần như cả mười trường hợp thật. Cứ mỗi trường hợp thật lại đi kèm chừng một nghìn người vô tội. Những con số này là giả định, đặt ra chỉ để minh họa phép tính. Lý lẽ ấy đúng với mọi phép kiểm tra áp lên tất cả mọi người. Nếu số trường hợp thật ít hơn rất nhiều so với số lần phép kiểm tra mắc lỗi, thì phần lớn những lần nó đánh dấu sẽ rơi vào người vô tội. Bạn không cần là nghi phạm mới bị đánh dấu. Bạn chỉ cần là một trong những người nó kiểm tra.
Một lần đánh dấu nhầm không phải lúc nào cũng dừng lại ở một lần xem xét lại. Đã có người bị bắt sau khi phần mềm đối chiếu khuôn mặt chọn nhầm gương mặt.
Biết mình có thể bị theo dõi, người ta có thể đổi những lựa chọn hợp pháp
Trong một thí nghiệm thực địa quy mô lớn, các hộ gia đình nhận được qua đường bưu điện một danh sách cho biết họ và hàng xóm có đi bỏ phiếu trong các kỳ bầu cử trước hay không, kèm lời hứa sẽ gửi danh sách cập nhật sau kỳ bầu cử tới. Trong một cuộc bầu cử sơ bộ ở một bang, tỷ lệ đi bầu ở những hộ này cao hơn 8,1 điểm phần trăm so với những hộ không được gửi gì, và một số người nhận đã phản ứng giận dữ. Nhiều người sẽ hoan nghênh việc có thêm người đi bầu. Thí nghiệm chỉ cho thấy rằng người ta đã thay đổi một việc bình thường, hợp pháp, khi biết hàng xóm sẽ nhìn thấy. Còn mỗi người đã bầu cho ai thì vẫn nằm sau tấm rèm.
Biết mình có thể bị theo dõi, người ta cũng có thể đọc khác đi. Một bài viết về một vụ tấn công đang được đưa tin, hay về cách một loại vũ khí hoạt động, có thể trông đáng ngờ khi bị tách khỏi ngữ cảnh. Sau những tiết lộ về giám sát năm 2013, một nghiên cứu cho thấy lượt truy cập trung bình mỗi tháng vào các bài viết của bách khoa toàn thư trực tuyến về những chủ đề có thể trông đáng ngờ đã giảm khoảng một phần năm trong những tháng sau đó. Một nghiên cứu riêng rẽ ghi nhận số lượt tìm kiếm giảm đi với những từ khóa mà người ta đánh giá là có khả năng khiến mình gặp rắc rối. Mỗi phát hiện chỉ đến từ một nghiên cứu đơn lẻ, nên hãy coi cả hai như một manh mối.
Chia sẻ thì dễ gật đầu mà khó nhìn rõ
Lợi ích của việc chia sẻ đến ngay: thanh toán nhanh hơn, hay một tấm bản đồ đã biết sẵn bạn đang ở đâu. Còn cái giá, nếu có, có thể đến sau, ở một nơi khác, khuất khỏi tầm mắt. Sự tiện lợi có giá trị thật, và bạn vẫn có thể quyết định rằng cuộc trao đổi ấy là xứng đáng.
Cách trình bày một thông báo xin đồng ý cũng có thể định hình lựa chọn. Trong một thí nghiệm nhỏ, việc bỏ nút từ chối khỏi trang đầu tiên của thông báo đã làm tỷ lệ chấp nhận tăng hơn hai mươi điểm phần trăm.
Điểm xuất phát cũng vậy. Một thí nghiệm thực địa cho người mua sắm chọn giữa một thẻ quà tặng 10 đô la không gắn với tên họ và một thẻ 12 đô la có gắn tên. Khoảng một nửa số người được giao thẻ ẩn danh từ đầu đã giữ lại nó, từ chối nhận thêm hai đô la. Trong số những người được giao thẻ có gắn tên từ đầu, chưa tới một trong mười người chịu bỏ ra hai đô la để đổi sang thẻ ẩn danh. Những người mua sắm đều là phụ nữ ở cùng một trung tâm thương mại, số tiền liên quan nhỏ, và thứ tự mô tả các lựa chọn cũng làm thay đổi quyết định. Gộp lại, hai kết quả này gợi ý rằng điểm xuất phát có sức nặng hơn hai đô la. Chúng không định giá quyền riêng tư.
Một thí nghiệm khác cho 543 sinh viên của cùng một lớp tham gia một mạng xã hội không có thật. Ba trong bốn người bỏ qua chính sách quyền riêng tư của nó. Những người mở ra dành trung bình khoảng một phút cho văn bản ấy, trong khi ước tính phải mất nửa tiếng mới đọc hết. Chín mươi tám phần trăm số sinh viên bỏ sót những điều khoản nói rằng dữ liệu của họ sẽ được chuyển cho nơi họ làm việc và cho một cơ quan tình báo, còn họ sẽ giao nộp đứa con đầu lòng. Các sinh viên không có gì thật sự để mất. Nghiên cứu cho thấy người ta đồng ý với nhiều điều hơn những gì họ đọc, còn việc họ sẽ chọn gì sau khi đọc kỹ thì nó không hề kiểm tra.
Trong một cuộc khảo sát trên toàn quốc, hơn một nửa số người được hỏi đã chấp nhận rằng họ có ít quyền kiểm soát đối với những gì các bên làm tiếp thị biết về mình. Cam chịu có thể là một phản ứng hợp lý trước một hệ thống khiến quyền kiểm soát trở nên khó tìm. Dù vậy, kiểm tra phần cài đặt của chính bạn vẫn là việc đáng làm.
Quyền truy cập của một ứng dụng là chỗ tốt để bắt đầu
Nếu muốn làm một việc trước tiên, hãy mở phần quyền truy cập của một ứng dụng bạn dùng hằng ngày. Tắt quyền truy cập vị trí, danh bạ hoặc ảnh ở bất cứ chỗ nào ứng dụng không cần đến. Việc đó giới hạn những gì ứng dụng này có thể thu thập từ nay về sau. Những gì nó đã có thì vẫn ở lại với nó. Nhân tiện, hãy xem những gì đã được bật sẵn từ lúc bạn cài ứng dụng.
Nếu bạn quản lý tài khoản giúp người khác, như tài khoản trường học của con hay chiếc điện thoại của cha mẹ, hãy hỏi họ muốn giữ riêng tư những gì và để họ tự quyết định. Phần việc của bạn là chỉ cho họ biết phần cài đặt nằm ở đâu.
Muốn đọc lập luận này ở dạng dài hơn, hãy xem bài Privacy Guides nói về vì sao quyền riêng tư quan trọng, một hướng dẫn độc lập mà người viết không kiếm được đồng nào từ những thứ họ giới thiệu.
Một khẳng định bạn thấy hoặc nghe đi nghe lại sẽ bắt đầu có vẻ đúng hơn, dù nó có đúng hay không. Các khẳng định trên trang này cũng không ngoại lệ, nên điều gì kiểm chứng được thì bạn hãy kiểm chứng. Để xem một trang web theo dõi những gì, hãy dán địa chỉ của trang web này, hoặc của bất kỳ trang nào khác, vào Blacklight, một công cụ miễn phí cho thấy các trình theo dõi mà trang web đó chạy.
Lập luận “không có gì phải giấu” xuất phát từ một người không làm gì sai, và người ấy có quyền chính đáng được để yên. Lần tới, khi một biểu mẫu hỏi ba thông tin đời thường, bạn sẽ muốn biết điều gì trước khi trả lời?
Đọc tiếp: Vòng lặp vận hành thế nào. Bài hướng dẫn này tháo rời phễu bán hàng của guru, từng chặng một.